Tatrzański właśc. Stasiniewicz Michał (1886–1941), aktor, śpiewak, reżyser.
Ur. 24 VII (wg dokumentów szkolnych; wg „Słown. teatru pol.” 26 VIII) w Hamerni, pow. Rawa Ruska, był synem Zygmunta i Józefy Stasiniewiczów.
W l. 1903–6 uczęszczał T. do I Wyższej Szkoły Realnej w Krakowie, gdzie ukończył piątą i szóstą klasę; jego opiekunem prawnym był wówczas notariusz Jan Glück. Prawdopodobnie już wtedy chciał zostać aktorem, ale rodzina skłoniła go do zdania matury i objęcia posady urzędniczej w Borysławiu; tam zorganizował kilka przedstawień amatorskich. Po roku wrócił do Krakowa i mimo sprzeciwu rodziny wstąpił w r. 1909 do Teatru Ludowego, przyjęty na zastępstwo, a wkrótce na stałe przez dyrektora Edmunda Rygiera. Zadebiutował 26 I 1910 w „Zbójcach” F. Schillera i zapewne w tym czasie przyjął pseud. Tatrzański. Już 23 XI t.r. otrzymał benefis w sztuce Tadeusza Kannenberga „Urzędnik” i z powodzeniem zagrał główną rolę. Gra T-ego była zwykle oceniana pozytywnie, m.in. 4 VIII 1911 w roli policjanta gminnego w „Andrusach” Stefana Turskiego, gdzie swym «zacięciem komicznym» oraz «zabawną maską i gestykulacją» wywoływał «co chwila wybuchy śmiechu na widowni» („Nowa Reforma” 1911 nr 354). Pod kierownictwem Rygiera występował w Krakowie w Teatrze Ludowym (do marca 1911), we Lwowie w Teatrze Nowym (25 III – 17 V 1911 oraz listopad i październik t.r.) i ponownie w Krakowie w teatrze letnim w Parku Krakowskim (19 V – 18 IX 1911, 4 V – 1 IX 1912); zapewne z tym zespołem występował również m.in. w Tarnowie, Rzeszowie, Nowym Sączu i Brzesku.
Na początku sezonu 1912/13 przeniósł się T. do Lwowa i związał z variété w gmachu «Colosseum»; pierwszy raz jego nazwisko pojawiło się w jednoaktowej operetce „Młody papa” E. Eyslera, zapowiadanej na 1 XI 1912. W r. 1913 występował tam w jednoaktowej sielance nieznanego autora „Młyn grający”, a już w kwietniu t.r. został aktorem zespołu operetkowego Teatru Miejskiego. Po gościnnych występach zespołu latem t.r. w Krakowie, po przedstawieniu „Zuza” A. Renyiego, recenzent krakowskich „Nowości Ilustrowanych” (1913 nr 33) ocenił, że T. «wykazuje ciągle, że jest dla operetki doskonałym nabytkiem»; ponownie gościł z operetką lwowską w Krakowie w r. 1914.
Po wybuchu pierwszej wojny światowej i zawieszeniu przedstawień na lwowskiej scenie miejskiej przeniósł się T. do variété «Casino de Paris»; pod okupacją rosyjską grał tam od 17 IX 1914 w operetkach oraz śpiewał i tańczył w przedstawieniach składanych. Wobec ofensywy armii austro-węgierskiej został zapewne deportowany do Kijowa. Był tam aktorem: Teatru Polskiego Franciszka Rychłowskiego, gdzie oprócz repertuaru komediowego grał też w „Wawrzynach” Leopolda Staffa oraz „Weselu” (reż. J. Osterwa) i „Warszawiance” (reż. M. Tarasiewicz) Stanisława Wyspiańskiego, Polskiej Farsy (w Klubie «Ogniwo»), którą krótko kierował, oraz Teatru Nowości Wincentego Rapackiego syna.
W październiku 1918 wrócił T. do Lwowa i zaangażował się do Teatru Wodewilowego, w którym objął funkcję reżysera. Napisał sztukę Zwycięstwo. Rzecz aktualna w 1 odsłonie, wystawioną tamże 30 XI t.r. jako pierwszy spektakl po ustaniu polsko-ukraińskich walk o Lwów. W lutym 1919 recenzent „Gazety Lwowskiej” (nr 33) wymienił wśród pierwszorzędnych artystów tego teatru «humorystę» T-ego oraz jego żonę, a w marcu sprawozdawca „Dziennika Ludowego” (1919 nr 87) odnotował, że «wesoła para Tatrzańskich wywoływała jak zwykle huczne oklaski». Na swym przedstawieniu benefisowym 16 V t.r. T., m.in. jako Funio Bojarski w „Wielbicielach” Mariana Bergera, «przez cały wieczór bawił widzów i zmuszał ich do ciągłego śmiechu» („Gaz. Lwow.” 1919 nr 114). W miesiącach letnich występował z Teatrem Wodewilowym na prowincji, m.in. w Tarnopolu, Sanoku i Tarnowie. Wg własnych wspomnień („Słowo” 1935 nr 30) przez kilka miesięcy w r. 1919 grał w teatrze frontowym 9. DP gen. Antoniego Listowskiego.
Na otwarcie sezonu jesiennego T. wystawił 11 IX 1919 we własnej reżyserii operetkę „Colombina” Rapackiego. Gdy pod koniec listopada t.r. Teatr Wodewilowy zamknięto, zaangażował się do Teatru Miejskiego; przez dziesięć lat grał i reżyserował przedstawienia operetkowe i rewiowe na wszystkich miejskich scenach (Teatr Wielki, Teatr Nowości, Teatr Rozmaitości). Obok Filipa Kuligowskiego był głównym «męskim filarem operetki lwowskiej» i ulubieńcem publiczności. Chwalono go przede wszystkim za ogromną «siłę komiczną», uznając jednak, że potrafił «odtwarzać także typy poważniejsze – salonowe» (A. Plohn, „Chwila” 1920 nr 665). Największe sukcesy odnosił w reżyserowanych przez siebie operetkach, w „Palestrancie” K. Millöckera, gdzie zagrał w r. 1920 Ollendorfa, „Czarze munduru” Turskiego w r.n. jako Józek, „Królu kawy” Artura Tadeusza Müllera w r. 1927 w roli Jacka Nelsona oraz „Baronie Kimmlu” W. Kollo w r. 1929 w roli tytułowej. Jako Dziadunio we wznowieniu „Skowronka” F. Lehara (reż. Kuligowski) «porwał widzów» (F. Neuhauser, „Gaz. Poranna” 1930 nr 9153). W marcu 1927 „Słowo Polskie” (nr 72) w rubryce „Sylwetki artystów teatru” opublikowało wiersz Jana Zahradnika pt. „Tatrzański”. Reżyserował też rewie wystawiane na scenach miejskich, m.in. „Nóżki na stół” Wilhema Raorta (1928) oraz „To możesz opowiadać swojej babci” Henryka Zbierzchowskiego (1929). Z operetką lwowską wyjeżdżał na występy letnie w r. 1930 do Krakowa i Krynicy, gdzie oglądał go Edmund Bider i uznał, że T. «umie się przedziwnie charakteryzować i wyrażać za pomocą najdrobniejszych ruchów psychikę odtwarzanej przez siebie postaci, czem do łez potrafi rozśmieszyć publiczność» („Kur. Warsz.” 1930 nr 227 wyd. wieczorne). We Lwowie występował również w innych rewiach oraz na różnorodnych imprezach rozrywkowych, m.in. „Wieczorze pieśni, humoru i satyry na cele Żołnierza Polskiego” (1920), przedstawieniu w Teatrze Artystyczno-Literackim «Bagatela» (1921), „Wielkiej Rewii Masek” w Sali Gwiazdy (1922) i raucie prasy (1924); wygłaszał na nich skecze i monologi oraz śpiewał popularne szlagiery, m.in. „Co pani ma tam pod koszulką?” (słowa A. Włast).
Nieprzyjęty do zespołu teatru lwowskiego przez jego nowych dzierżawców, Stanisława Czapelskiego i Zygmunta Zaleskiego, T. we wrześniu i październiku 1930 grał w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie; wystąpił m.in. jako Izak Cohen w „Potrójnym weselu” Anne Nichols (reż. J. Szyndler) oraz Elegant w „Przeprowadzce” Karola Huberta Rostworowskiego (reż. T. Trzciński). Następnie wrócił do Lwowa, gdzie grał gościnnie w Teatrze Nowości, zorganizowanym przez miejscowe zrzeszenie bezrobotnych artystów scen polskich, m.in. od 15 XI t.r. odtwarzał rolę główną w komedii „Ciotka Karola” B. Thomasa. Po likwidacji teatru (12 I 1931) zaangażował się do nowo zorganizowanego Teatru Nowości w Warszawie; na jego inaugurację 13 III 1931 zagrał w operetce „Róże z Florydy” L. Falla. Potem w „Księżniczce czardasza” I. Kálmána «upamiętnił się kreacją starego księcia Wallensteina [Weylersheima] […], stwarzając postać o podłożu patologicznym, odbiegającą od szablonu narzuconego wszystkim wykonawcom» (L. Sempoliński). Wyreżyserował m.in. operetkę „Fiołek z Montmartre’u” Kálmána (1931), zdaniem Tadeusza Kończyca «wręcz świetnie […], utrzymując cały czas w nadzwyczajnym tempie cały zespół, wydobywając z każdej sytuacji maksimum komizmu, znakomity przy tym w roli komornika» („Kur. Warsz.”1931 nr 284). Do poł. r. 1932 występował w teatrzyku «Morskie Oko», m.in. w rewiach „Tęcza nad Warszawą” i „Listek figowy”. Od 28 VII do 4 IX t.r. ponownie grał w Teatrze Nowości i kierując tą sceną z Zygmuntem Regro, wystawił m.in. operetkę „Szaleństwo Colette” R. Stolza. Po zamknięciu tego Teatru zaangażował się do Teatru Lutnia w Wilnie; był jego aktorem, reżyserem, a w okresie 31 VIII 1935 – 31 VIII 1936 ze Zbigniewem Śmiałowskim i Karolem Wyrwicz-Wichrowskim także dyrektorem. Z zespołem Lutni wyjeżdżał w r. 1933 na występy do Grodna, Białegostoku i Krynicy oraz w r. 1936 do Krakowa. Na jubileusz 25-lecia pracy scenicznej, obchodzony 1 II 1935 w Wilnie, zagrał rolę ordynansa Janczi w operetce „Wiktoria i jej huzar” P. Ábraháma; napisano wtedy o nim, że to «aktor […] o głębszym talencie komediowym, stwarzający bardzo indywidualne typy» („Słowo” 1935 nr 30) oraz że ma «cudowne wyczucie umiaru […], prostymi środkami wywołuje przedziwne efekty» („Dzien. Wil.” 1935 nr 31). W r. 1936 wyreżyserował operetki „Orfeusz w piekle” J. Offenbacha (zagrał Jowisza) i „Teresina” O. Strausa (zagrał Napoleona).
Następnie przeniósł się T. do Teatru Miejskiego w Bydgoszczy i 18 IX 1937 wystąpił w nim po raz pierwszy jako hrabia Alfred w komedii „Jan” L. Bus-Feketego (reż. N. MłodziejowskaSzczurkiewiczowa). Grał w operetkach, m.in. „Tysiąc nocy i jedna” J. Straussa (reż. M. Domosławski), gdzie «przy kapitalnej charakteryzacji świetnie bawił widownię w roli wróżbiarza-oszusta» („Kur. Bydgoski” 1938 nr 43), oraz w komediach, m.in. „W perfumerii” M. Laszló (reż. K. Korecki) i „Dlaczego zaraz tragedia” Romana Niewiarowicza (reż. S. Dębicz). Jako częstochowianin Mrozik w „Weselu Fonsia” Ryszarda Ruszkowskiego (we własnej reżyserii) był «doskonale ucharakteryzowany […], w dykcji i ruchach niezmiernie komiczny» („Kur. Bydgoski” 1939 nr 79). Z poważnego repertuaru jedną z nielicznych ról T-ego był Przechrzta w nowatorskiej inscenizacji „Nie-Boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego (23 X 1937, reż. S. Drewicz).
Na sezon 1939/40 zaangażował się T. ponownie do teatru lwowskiego «dla zagrania wyłącznie repertuaru komediowego» („Chwila” 1939 nr 7337). Pod okupacją sowiecką występował w Państw. Polskim Teatrze Dramatycznym m.in. jako Malvolio w „Wieczorze Trzech Króli” W. Shakespeare’a, Żyd w „Tani” A. Arbuzowa (oba reż. B. Dąbrowski), Wróbelkowski w „Domu otwartym” Michała Bałuckiego (reż. A. Bardini) oraz Trawiński w „Opowieści o Bartoszu Głowackim” Wandy Wasilewskiej (reż. W. Krasnowiecki). Zmarł nagle 26 XI 1941 we Lwowie, został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim. Na jego pogrzebie słowo pożegnalne wygłosiła Wanda Siemaszkowa. W „Gazecie Lwowskiej” (1941 nr 97) aktorka Leonia Rasińska zamieściła o T-m krótkie wspomnienie.
T. był «zawsze sumienny i zawsze pomysłowy w zarysowaniu postaci charakterystycznych» (W. Prokesch, „Nowa Reforma” 1910 nr 537), «ludzi najbardziej znużonych potrafił wprowadzić w dobry humor, […] samo [jego] pojawienie się na scenie rozjaśniało oblicze» („Gaz. Lwow.” 1919 nr 277). Uchodził za reżysera «rzadko spotykanej pracowitości, sumienności i pomysłowości» („Słowo” 1935 nr 30).
Pierwszą żoną T-ego była od ok. r. 1913 Helena Sikorska (1891–1979), aktorka, «ciesząca się […] sukcesami jako śpiewaczka i jako baletnica» („Gaz. Lwow.” 1919 nr 33), występująca od r. 1908 w Teatrze Miejskim we Lwowie, w l. 1914–21 jako Tatrzańska, a następnie Helena Poleska; po rozwodzie z T-m w r. 1934 poślubiła Andrzeja Pilawitza, ciotecznego brata Anny Iwaszkiewiczowej, po drugiej wojnie światowej pracowała jako aktorka i suflerka w Teatrze im. Stefana Jaracza w Olsztynie. Drugą żoną T-ego była Helena Mirecka, tancerka występująca w l. 1921–8 w teatrze lwowskim, a w l. 1939–41 i 1944 w tamtejszym Państw. Teatrze Polskim; T. miał z nią syna Andrzeja (ur. 1935 w Wilnie), aktora. Po wojnie Mirecka przeniosła się z synem do Tarnowa; wśród osób przechowujących materiały do dziejów sceny lwowskiej Wiktor Hahn wymienił m.in. «Helenę Tatrzańską, wdowę po Michale Tatrzańskim, znanym artyście dramatycznym» („Odrodzenie” 1946 nr 11).
Fot. w: B. Narod., IS PAN, NAC, Muz. Teatr. w W., B. Jag., „Gaz. Poranna” 1927 nr 16, „Kur. Poranny” 1931 nr 184 (dod. ilustr.); – Słown. teatru pol. (bibliogr., ikonogr.); – Ankudowicz-Bieńkowska M., Polskie życie muzyczne w Wilnie lat II Rzeczypospolitej, Olsztyn 1997; Biedrzycka A., Kalendarium Lwowa, Kr. 2012; Formanowicz J., Historia Teatru Miejskiego w Bydgoszczy w latach 1920–1939, W.–P.–Tor. 1978; Horbatowski P., Polskie życie teatralne w Kijowie w latach 1905–1918, Kr. 2009 s. 133, 135, 137, 141, 199–201, 274–6, 280, 282; Komorowska M., Za kurtyną lat. Polskie teatry operowe i operetkowe 1918–1939, Kr. 2008 (fot.); Mamontowicz-Łojek B., Terpsyhora i lekkie muzy, Kr. 1972; Maresz B., Biblioteka Teatru Lwowskiego, Kat. 2004–11; Rutowska M., Serwański E., Straty osobowe polskiego środowiska teatralnego w latach 1939–1945, „Przegl. Zachodni” 1976 nr 1–2 s. 109; Wilno teatralne, Red. M. Kozłowska, W. 1998; Wosiek M., Historia teatrów ludowych, Wr. 1975; – Almanach Lwowski „Ateneum”, Lw. 1928, 1929; Dąbrowski B., Na deskach świat oznaczających, Kr. 1977 I; Księga adresowa Król. Stoł. Miasta Lwowa, Lw. 1913 s. 425; Sempoliński L., Wielcy artyści małych scen, W. 1968 (fot.); Tyrowicz M., W poszukiwaniu siebie… Wspomnienia i refleksje, L. 1988; – „Chwila” 1923 nr 1689, 1929 nr 3670; „Czas” 1910 nr 537; „Gaz. Lwow.” 1919 nr 33, 77, 171, 1927 nr 31, 297, 1929 nr 237, 241, 1930 nr 266; „Kłosy Ukraińskie” 1916 nr 23–4; „Kur. Wil.” 1935 nr 29 (fot.), nr 32, 1938 nr 190; „Nowości Ilustr.” 1910 nr 21, 24; „Scena Bydgoska” 1937, 1938; „Scena Lwow.” 1939/40; „Słowo” 1935 nr 30; „Tyg. Teatr.” 1912 nr 15 (fot.); „Wiek Nowy” 1914 nr 4020; – Arch. Akad. Teatr. im. S. Wyspiańskiego w Kr.: Teczka osobowa syna, Andrzeja; Arch. Narod w Kr.: Dok. I Wyższej Szkoły Realnej; B. Jag.: Afisze teatr.; B. Śląska w Kat.: Egzemplarze teatr. B. Teatru Lwow., m.in. reżyserski T-ego „Pajacyka” R. Stolza (premiera 26 IX 1924), sygn. BTLw 4483; IS PAN: Mater. Słown. teatru pol. (list syna T-ego do redakcji); Teatr Śląski w Kat.: Afisze teatr.; – Internet: www.e-teatr.pl (baza osób, role, ilustr.); – Informacje Marioli Szydłowskiej z Częstochowy i Stanisława Hałabudy z Kr.
Barbara Maresz